Nasz patron Michał Boym

Michał Boym (po chińsku: 卜 弥格;  pinyin: Bǔ Mígé) był wybitnym polskim uczonym, podróżnikiem, jezuickim misjonarzem w Chinach i ostatnim emisariuszem upadającej dynastii Ming.  

Michał Boym urodził się w roku 1612 lub 1614 we Lwowie w mieszczańskiej rodzinie wywodzącej się z Węgier. Był jednym z ośmiorga dzieci Pawła Boyma, doktora medycyny, lekarza królewskiego, rajcy i wójta lwowskiego. Michał jako nastolatek zachorował poważnie i miał złożyć śluby, że uda się na misje na Daleki Wschód, jeśli tylko powróci do zdrowia.

W roku 1631 wstąpił do zakonu jezuitów, stosunkowo młodego i prężnego zakonu, który stawiał sobie za cel szerzenie chrześcijaństwa i walkę z reformacją, rozwój osobisty i kształcenie zakonników, publiczne nauczanie oraz kształcenie elit młodzieży, ale także rozwój publicznego szkolnictwa. Boym odbył studia w Krakowie i przez dziesięć lat przebywał w Polsce w różnych domach zakonnych przygotowując się do podjęcia pracy misyjnej. Po wielokroć zwracał się do Papieża z prośbą o pozwolenie na wyjazd do Chin. Uzyskał je wreszcie w roku 1643 i przez Rzym udał się do Lizbony, aby stamtąd wyruszyć drogą morską (wokół Afryki) do Makau.  

Owocem tej podróży było studium zatytułowane Cafraria, w którym zawarł liczne informacje o krajach Afryki Wschodniej, a zwłaszcza o Mozambiku ze szczególnym uwzględnieniem botaniki i szeroko pojętej medycyny.  

W roku 1644, w którym Boym przybył do Makau, Mandżurowie podbili Pekin, a władający dotychczas Chinami członkowie dynastii Ming zostali zmuszeni do ewakuowania się na południe. Od wielu już lat postępowała inwazja Mandżurów, prowadząc do znacznego osłabienia aparatu państwowego, powstań i buntów. Po upadku stolicy nasiliły się konflikty między różnymi członkami panującego klanu roszczącymi sobie prawo do tytułu cesarskiego. Książę Jung Li (formalny cesarz Chin) życzliwie odnosił się do misyjnej działalności Portugalczyków, sam nawet wraz ze swoją rodziną przyjął chrzest, licząc na to, że katolicka Europa wesprze jego dążenia do utrzymania tronu.  

Początkowy okres pobytu w Makau Boym spędził ucząc się języka chińskiego i wykładając w kolegium jezuickim. Następnie rozpoczął działalność misyjną na wyspie Hajnan. Z tego właśnie okresu pochodziły jego pionierskie opracowania, które zdobyły mu w Europie sławę znawcy Chin. Boym bogato je ilustrował rycinami roślin, zwierząt i scen z życia ludzi, zbierał informacje na temat chińskiej medycyny, farmacji i alchemii. Zdaniem biografa Boyma, Edwarda Kajdańskiego, pobyt na Hajnanie to najbardziej twórczy okres w życiu polskiego misjonarza. 

Tekst spisany przez Boyma z inskrypcji na kamieniu w Singanfu - opublikowany przez A. Kirchera w China Illustrata 

Poselstwo 

Na tym jednak zakończyła się jego spokojna działalność badawcza; po powrocie z wyspy, Boym trafił na dwór cesarza Jung Li w momencie, gdy przygotowywano się do wysłania poselstwa do papieża Innocentego X. Przełożony jezuitów w Makau powierzył mu to zadanie uważając go za wybitnego uczonego, a jednocześnie zaradnego człowieka. Tak więc w listopadzie 1650 Boym wyruszył do Europy w towarzystwie dwóch młodych dworzan cesarza. W podróży piętrzono przed nim trudności, gdyż jego misja nie była na rękę władcom Europy, którzy nie mieli chęci narażać na szwank swych dobrych stosunków z nowymi władcami Chin, okazało się bowiem, że są oni dobrymi partnerami biznesowymi dla europejskich kupców. Poseł dotarł do Goa, gdzie stwierdził, że nie jest w stanie znaleźć miejsca na żadnym ze statków płynących na zachód. Niezrażony takim obrotem spraw, postanowił kontynuować podróż lądem, przez Persję i Turcję.  

Po kilkumiesięcznej podróży dotarł do Wenecji, gdzie nie dano mu możliwości przedstawienia swego poselstwa doży weneckiemu ani papieżowi. Dopiero w roku 1655 uzyskał audiencję u świeżo intronizowanego papieża Aleksandra VII, który wobec braku realnej możliwości udzielenia Mingom zbrojnej pomocy, zgodził się jednak skierować do cesarza Jung Li słowa pociechy oraz dyplomatyczne ogólniki. Z listem tym Boym pospiesznie udał się z powrotem do Chin. Niestety w Goa znów został zatrzymany, co zmusiło go do kontynuowania podróży lądem przez subkontynent indyjski i statkiem do północnego Wietnamu. Ostatni odcinek swej beznadziejnej misji na rzecz przegranego cesarza, Boym odbywał pieszo. Wyczerpany trudami podróży zmarł 22 sierpnia 1659 roku na terenie chińskiej prowincji Kuangsi i tam został pochowany przez wytrwałego towarzysza swej podróży, oficera Andrzeja Czenga, z którym wyruszył do Europy dziewięć lat wcześniej. Nie zachowały się żadne dane na temat miejsca pochówku. 

Dzieło 

Osiemnastokartonowy atlas Chin przywieziony do Europy przy okazji poselstwa stanowił nieocenione źródło wiedzy porządkujące chaotyczne przekonania współczesnych. Portugalczycy dobrze sobie radzili z nawigacją wzdłuż wybrzeża, nikomu jednak nie było znane wnętrze kontynentu azjatyckiego. Zalety map Boyma:

• przedstawienie właściwego położenia wielu miast,

• przebieg Muru Chińskiego,

• ukazanie Korei jako półwyspu, a nie jak dotąd jako wyspy,

• naniesienie na mapy pustyni Gobi. 

Mapy były bogato ilustrowane rycinami przedstawiającymi rośliny i zwierzęta żyjące w Chinach, sceny z życia ludzi oraz budowle.   

Jedna z map w atlasie Chin sporządzonym przez Michała Boyma 

Flora Sinensis – najbardziej znane dzieło Michała Boyma, jedyne, które zostało wydane drukiem za życia Autora, ukazało się w Wiedniu w 1656 roku. Była to pierwsza praca na temat roślinności Chin jaka ukazała się w Europie. Opisał w niej wiele roślin nieznanych dotychczas w Europie szczególnie skupiając się na ich leczniczych właściwościach. W dziele tym zawarł także apele o pomoc w wypełnieniu jego poselskiej misji. Ciekawostką jest fakt, że każdy wers tego dzieła zawiera chronostychem podany rok koronacji węgierskiego króla Leopolda I. Była to najwyraźniej kolejna bezowocna próba Autora mająca na celu pozyskanie dla swego posłannictwa życzliwości możnych.  

Strona tytułowa dzieła Flora Sinensis dedykowana Leopoldowi I Habsburgowi 

Specimen medicinae Sinicae, to dzieło Boyma, w którym opisuje on chińską medycynę i akupunkturę, a także sposoby diagnozowania na podstawie tętna. 

Oprac. Elżbieta Józefowicz

Źródła:

1. http://www.muzhp.pl/artykuly/237/polski-jezuita--posel-chinskiego-cesarza
2. E. Kajdański, Michał Boym ostatni wysłannik dynastii Ming, wydawnictwo Polonia, 1988

O Boymie po chińsku:

• http://bk.baidu.com/view/493595.htm

• http://form.nlc.gov.cn/sino/show.php?id=2